الميرزا القمي
19
جامع الشتات ( فارسي )
7 : صميميت وصراحت لهجه ونيز ( به اصطلاح ) خودمانى بودن ، در جاى جاى كتاب ميان خواننده ونويسنده يك رابطه قلبي ايجاد مىكند . 8 : جامع الشتات داراى ساختار بخصوصى است كه دست اندركاران علوم اجتماعي ( مردم نگارى ، مردم شناسى ، جامعه شناسى ، بررسى نظام ادارى واجتماعي ، و . . ) مىتوانند - به عنوان يك منبع مهم وآئينهاى كه أصول وفروع زيادى از نحوه زيست مردم إيران در أوايل عصر قاجارى را نشان مىدهد - از آن بهره مند گردند . 9 : در اين كتاب لغات واصطلاحاتى به كار رفته كه در زمان خود خيلى هم رايج بودهاند ولى متاسفانه در منابع لغوى فارسي يادى از آنها نشده ، اين نكته براي آنان كه سر وكارى با اين رشته دارند سخت قابل توجه است . نكته ضعف : نكته ضعف اين كتاب به نكته ضعف خود مرحوم ميرزا بر مىگردد . أساسا سبك نگارش وى در حد خيلى بارز ومشخص دچار كمبود است وگاهى براي خواننده ايجاد دافعه مىكند . ارجمندترين كتاب محقق قمى يعنى " قوانين الأصول " نيز از اين كمبود فارغ نيست . اين مرد متفكر آنقدر در رموز دقيق ولطيف غور مىكرد كه از چگونگى بافت وساختار لفظ وعبارت باز مىماند . افراد محقق اين حالت را بهتر درك مىكنند . شدت توجه به محتوى گاهى محقق را از پرداختن به " لفظ " وبديعيات باز مىدارد . تنكابني مىگويد : از مرحوم حاج ملا محمد صالح برغانى شنيدم كه مىگفت : ميرزا آنقدر در تاليف قوانين تفر كرده بود كه ثقل سامعه به هم رسانيده بود . مرحوم امين در " أعيان الشيعة " ميرزا را از اين جهت مورد انتقاد قرار داده است . در سيماى درخشان ميرزا اين نقطه ضعف به حدى به چشم مىخورد كه مرحوم تنكابني تحت تأثير شايعات مىگويد : معروف است كه علما دوازده هزار غلط لفظي بر كتاب قوانين گرفتهاند ليكن آن جناب در حين تاليف قوانين در درياى فكر غوطهور بود ودر مقام تدقيق وتجبير لفظ نبوده . نمىدانم خود تنكابني كه سر وكار نزديكى با قوانين داشته چرا به اغراق آميز ( اغراق افراطى وبي رحمانه ) بودن اين سخن اشاره نكرده است ! ؟ ! كتابي با دوازده هزار غلط نمىتواند مورد استفاده باشد تا چه رسد به اين كه حدود دو قرن كتاب كلاسيك حوزهها ومرجع محققين طراز أول گردد آن هم با طلاب ومحققين سختگير ونقاد حوزهها